"Τα του καίσαρος τω καίσαρι"

Αφετηρία για το άρθρο μου αυτό είναι ένα σχολιό μου στην φορτισμένη συζήτηση στο e-rooster (στο οποίο πολλές φορές γίνονται ενδιαφέρουσες ή παθιασμένες συζητήσεις). Βρίσκω ότι και οι δύο πλευρές (αν υπάρχουν μόνο δύο σε αυτή την συζήτηση) έχουν κάποιο δίκιο, εξετάζοντας το θέμα απο διαφορετικές οπτικές γωνίες.

Ο Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος έχει ξεπεράσει σίγουρα κάποια όρια με τον λόγο του, κυρίως με την οξύτητα των εκφρασεών του. Για αυτό έχουν δίκιο να τον κατηγορούν αυτοί που βλέπουν το ρόλο της Εκκλησίας σαν καθαρά πνευματικό και μόνο για τα ζητήματα τα «πέραν του κόσμου τούτου». Εχουν δίκιο επίσης αυτοί που θεωρούν ότι η Ελληνική Εκκλησία έχει μείνει πίσω σε σχέση με την Ελληνική κοινωνία αλλά και τις διαμορφούμενες διεθνείς συνθήκες και είναι αναγκαία μια αλλαγή και γρήγορα. Οπως αναγκαία είναι και η ριζική μεταρρύθμιση των διοικητικών και οικονομικών δομών της Εκκλησίας, που όπως είναι σήμερα συντηρούν μια μεγάλης έκτασης διαφθορά. Είναι βέβαια μεγάλες εδώ οι ευθύνες του Αρχιεπισκόπου σαν προκαθημένου να προχωρήσει στις αλλαγές αυτές, πράγμα που δεν μας έχει πείσει οτι το επιθυμεί (εκτός εάν δεν το μπορεί).

Απο την άλλη, δεν θα πρέπει να είμαστε αφελείς και να πιστεύουμε οτι η Εκκλησία και ο ίδιος ο Χριστόδουλος, βρέθηκαν στο στόχαστρο μιάς μαζικής επίθεσης από την προηγούμενη χρονιά μόνο λόγων των υπαρκτών σκανδάλων. Υπήρχαν και άλλοι πολύ σοβαρότεροι λόγοι που έχουν να κανουν με την μεγάλη επιρροή της Εκκλησίας στην ελληνική κοινωνία και τις αντιδράσεις που προκαλεί αυτή στο εσωτερικό και εξωτερικό. Αλλά και εδώ οι ευθύνες του Αρχιεπισκόπου είναι μεγάλες, πρώτον γιατί υπερεκτίμησε τις δυνατότητες της Εκκλησίας και δεύτερον γιατί δεν φρόντισε (όπως και οι προκατοχοί του βέβαια) να οδηγήσει την Εκκλησία πέρα από την «εποχή της αθωότητας» στις σημερινές συνθήκες. Η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, για παράδειγμα, δεν θα αντιμετώπιζε ποτέ ένα σκάνδαλο τύπου Βαβύλη, γιατί έχει δομές που τις ζηλεύουν και κράτη, και όχι αντιμετώπιση του τύπου «μου τον σύστησαν σαν καλό παιδί».

Οπως και να έχουν τα πραγματα το ζήτημα που άνοιξε ως σκανδαλολογία ή αντίθεση στον Χριστόδουλο εξελίχθηκε σε μια σφαιρική συζήτηση για τον ρόλο όχι μόνον της Εκκλησίας αλλά και της θρησκείας (και δη της χριστιανικής) στην ελληνική κοινωνία, το διαχωρισμό κράτους-Εκκλησίας κτλ. Αυτή άλλωστε ήταν μάλλον και η πραγματική πρόθεση από την αρχή. Η συζήτηση αυτή όμως γίνεται πολλές φορές υπό το σκιά κάποιων παρανοήσεων ή ανακριβειών μερικές απο τις οποίες θέλω να θίξω εδώ.

Οσον αφορά τον ρόλο των εκκλησιών αλλά και της θρησκείας στον σύγχρονο κόσμο τα πράγματα δεν είναι τοσο απλά όσο θέλουν να τα βλέπουν πολλοί. Η φράση “τα του καισαρος τω καισαρι”, που επικαλούνται ερμηνεύεται διαφορετικά απο κάθε χριστιανικό δόγμα. Τα μόνα μάλιστα δόγματα που την ερμηνεύουν σαν πλήρη αποχή από τα «τεκταινόμενα στον κόσμο τούτο» είναι κάποια Προτεσταντικά (με μεγάλη …. σκοτεινή εξαίρεση ανάμεσα τους, τους Ευαγγελιστές του προέδρου Bush που θεωρούν ιερό καθήκον τους να επηρεάζουν την παγκόσμια πολιτική). Τα περισσότερα μεγάλα χριστιανικά δόγματα ερμηνεύουν την φράση του Ιησού ως προτροπή υπακοής στους κρατικούς νόμους και δομές. Από την εποχή της Μεταρρύθμισης και του Διαφωτισμού και ύστερα άρχισε να δημιουργείται επιπλέον η έννοια του «κοσμικού» κράτους (secular state) που χονδρικά σημαίνει ότι οι κρατικοί νόμοι είναι ανεξάρτητοι – και ανώτεροι σε ισχύ - απο τους θρησκευτικούς/εκκλησιαστικούς κανόνες, ενώ η εκκλησία δεν επεμβαίνει άμεσα στην διακυβέρνηση. Πρέπει βέβαια να παρατηρήσουμε εδώ ότι η ανεξαρτησία αυτή δεν σημαίνει και έλειψη επιρροής. Η επιρροή του Χριστιανισμού σαν ηθική φιλοσοφία είναι διάχυτη στην Δυτική νομοθεσία.

Ολα τα χριστιανικά δόγματα, στον έναν ή τον άλλον βαθμό σέβονται την αρχή αυτή του κοσμικού κράτους (δείτε όμως την Υποσημείωση στο τέλος του άρθρου). Ετσι δεν έχουμε, για παράδειγμα, μη κοσμικά Χριστιανικά κράτη (εκτός από την ιδιάζουσα περίπτωση του Βατικανού), ουτε «Χριστιανικές Δημοκρατίες» κατά το πρότυπο των «Ισλαμικών Δημοκρατιών», ούτε κάτι αντίστοιχο της ενσωμάτωσης της Σάριας στους κρατικούς νόμους όπως συμβαίνει σε αρκετά μουσουλμανικά κρατη.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι χριστιανικές εκκλησίες δεν επηρεάζουν την πολιτική και τις κοινωνίες ή ότι δεν έχουν πολιτκό λόγο. Ο προηγούμενος Πάπας είχε πχ. επανειλημένα εκφράσει την αντίθεση του στην επέμβαση στο Ιράκ, ενώ παλαιότερα είχε στηρίξει ανοιχτά τους λιμενεργάτες του Γκντανσκ στην πάλη τους κατά του τότε καθεστώτος στην Πολωνία. Σε πολλές περιπτώσεις μάλιστα μεγάλες μερίδες των πολιτών επικροτούν ή ζητούν τέτοιες παρεμβάσεις. Προ καιρού για παράδειγμα ο Economist καταφέρθηκε κατά του Αρχιεπισκόπου του Canterbury (Αγγλικανική Εκκλησία) λόγω κριτικής του στην παγκοσμιοποίηση, με το σκεπτικό ότι ως θρησκευτικός ηγέτης δεν έχει δικαίωμα να εκφέρει γνώμη σε ένα πολιτικό/κοινωνικό/οικονομικό ζήτημα. Το περιοδικό δέχθηκε τότε θύελλα αντιδράσεων απο πολίτες που θεωρούσαν οτι η εκκλησία έχει και δικαίωμα αλλά και υποχρέωση να επεμβαίνει. Επιστρατεύτηκαν μάλιστα μιά ποικιλία θρησκευτικών ρήσεων ενάντια στην φράση “τα του καίσαρος τω καίσαρι” που είχε χρησιμοποιήσει ο αρθρογράφος του Economist. Το σκεπτικό ήταν ότι όλες οι γνώμες είναι καλοδεχούμενες ειδικά κάποιες που φέρουν ηθικό και «μη-υλιστικó” ειδικό βάρος, και οι θρησκευτικοί φορείς θεωρούνται ότι εκφράζουν τέτοιες γνώμες. Παρόμοια αντιμετώπιση έχουν και οι Ελληνες απέναντι στην Εκκλησια καθώς σύμφωνα με πρόσφατη δημοσκόπηση ανήκει στους θεσμούς που εμπιστεύονται περισσότερο.

Η άποψη ότι η εκκλησία δεν δικαιούται πολιτικού λόγου, επειδή δεν έχει θεσμοθετημένο πολιτικό ρόλο, δεν στέκει. Σε μία δημοκρατία ολοι έχουν δικαίωμα πολιτκού λόγου και το χρησιμοποιουν: διάσημοι καλλιτέχνες και αθλητές, διανοούμενοι, απλοί πολίτες που ρωτούνται στο δρόμο αλλά και … bloggers. Κανείς δεν απαγορεύει στoυς διάσημoυς bloggers να εκφράζουν πολιτικές θέσεις και να επηρεάζουν τις πολιτικές εξελίξεις , παρόλο που δεν αποτελούν από ότι ξέρω επίσημο θεσμό βάσει κάποιας ειδικής διαταξης.

Μια δεύτερη σχετική παρανόηση αφορά το θέμα διαχωρισμού Κράτους-Εκκλησίας που αποτελεί αντικείμενο έντονων συζητήσεων τελευταία. Είμαι από αυτούς που πιστεύουν ότι μία εκ νέου οριοθέτηση των σχέσεων, προς την πλευρά του μεγαλύτερου διαχωρισμού, θα ήταν μάλλον εκατέρωθεν επωφελής. Είναι όμως εντελώς λάθος η διαχεόμενη άποψη ότι η Ελλάδα είναι η μόνη Ευρωπαική χώρα στην οποία δεν υπάρχει πλήρης διαχωρισμός. Οπως μπορείτε να δείτε σε μια εξαιρετική επιστημονική ανάλυση εδώ η πραγματικότητα είναι αρκετά διαφορετική. Συνοπτικά, η Ελλάδα, η Βρετανια και η Δανία είναι οι τρείς χώρες που μπορουν να θεωρηθουν ότι έχουν την ισχυρότερη σύνδεση Κράτους-Εκκλησίας. Υπαρχουν πέντε χώρες στις οποίες ο διαχωρισμός αναφέρεται ρητά στο σύνταγμα αν και ερμηνεύεται διαφορετικά κατά περίπτωση. Ολες οι άλλες χώρες πέφτουν κάπου ενδιάμεσα. Το πιό ενδιαφέρον όμως είναι ότι τα ισχύοντα σε κάθε χώρα είναι άμεση συνάρτηση της ιστορίας της και διαμορφώθηκαν από συγκεκριμένες ανάγκες, δεν είναι δηλαδή θέμα κοινωνικού συντηρητισμού όπως συχνά αφήνεται να εννοηθεί.

Το τρίτο ζήτημα αφορά τον λεγόμενο “πατριωτικό” ή “εθνικιστικό” λόγο πολλών προσωπικοτήτων της Εκκλησίας στην χώρα μας και κυρίως του Αρχιεπισκόπου. Απο την μία, είναι βέβαια ακραίες ως απαράδεκτες πολλές από τις εκφράσεις που έχουν ακουσθεί από χείλη ανθρώπων που φορούν το ράσο (που δεν πρέπει να ξεχνούν ότι είναι δημόσια πρόσωπα). Δεν είμαστε - ευτυχώς – στην εποχή που οι κληρικοί ήταν αναγκασμένοι να ακολουθήσουν το παράδειγμα του Παπαφλεσσα. Απο την άλλη όμως, η άποψη που υποστηρίζει ότι ο πατριωτικός λόγος είναι παντελώς άσχετος με την Εκκλησία, παραγνωρίζει την ως τώρα ιστορία μας. Η Εκκλησία στην χώρα μας, αλλά και σε πολλές ακόμη, αποτέλεσε στο παρελθόν πόλο συσπείρωσης του έθνους σε δυσκολες εποχές, και διατηρεί αυτά τα αντανακλαστικά. (Κατά τον ίδιο τρόπο αλλού, πχ. Φιλλιπίνες ή Λατινική Αμερική, οι Εκκλησίες έχουν παίξει σημαντικό ρόλο σε ταξικές διαμάχες). Καθώς η χώρα μας διανύει όλο και περισσότερο μέρος του ιστορικού της βίου σε ομαλότερα νερά τα αντανακλαστικά αυτά θα εξασθενούν.

Πολλές ακόμη παρεξηγήσεις θα μπορούσαν να συζητηθούν εδώ. Η ουσία όμως είναι, ότι σε μία συζήτηση τόσο φορτισμένη συναισθηματικά, όπου πολλές απο τις πλευρές – και όχι μόνο η Εκκλησία – δείχνουν ένα σχεδόν … θρησκευτικό φανατισμό, οι παρεξηγήσεις αυτές δεν λειτουργούν επικοδομητικά. Για αυτό είναι πράγματι απαραίτητο να αποδίδουμε με προσοχή τα “του καίσαρος τω καίσαρι”.

Υποσημείωση

Στην συζήτηση στο e-rooster θίχθηκε και το θέμα του κοσμικού χαρακτήρα του Αμερικανικού κράτους. Το σύνταγμα και η νομοθεσία των ΗΠΑ εξασφαλίζουν βέβαια την κοσμικότητα του κράτους. Παρόλα αυτά ένα πολύ μεγάλο μέρος του πληθυσμού, που συμπεριλαμβάνει και μεγάλες μερίδες σημαντικών και μορφωμένων προσώπων, διακατέχεται από ένα είδος θρησκευτικής αφοσίωσης και πουριτανισμού εντελώς ξένων για τα Ευρωπαικά δεδομένα. Ενα πλήθος θεμάτων απο τις εκτρώσεις, την θέση απένταντι στο γυμνό ή το σεξ, την διδασκαλία της δημιουργίας ως εναλλακτικής βιολογικής θεωρίας κτλ. αντιμετωπίζονται με τρόπο που δεν συνάδει με την «φιλελεύθερη» εικόνα που οι ΗΠΑ θέλουν να βγαζουν προς τα έξω. Με την μεγάλη μάλιστα άνοδο τις τελευταίες δεκαετίες της επιρροής της λεγόμενης «θρησκευτικής Δεξιάς» υπάρχει ορατός ο φόβος οι συντηρητικές αυτές απόψεις να διαμορφώσουν την νομοθεσία του κράτους. Μερικοί μιλούν για φονταμενταλισμο. Αλλοι εκτιμούν ότι οι ΗΠΑ φλερτάρουν ήδη επικίνδυνα με την θεοκρατία!